Daty w historii sztuki – jak uczyć się ich skutecznie

Datowanie zjawisk w historii sztuki zdecydowanie nie należy do najłatwiejszych. Poza datami powstania konkretnych dzieł trudno jest jednoznacznie wskazać moment rozpoczęcia nowej epoki czy stylu. Dopiero w okolicach XX wieku staje się to możliwe, ponieważ niektóre kierunki wydają, np. manifesty założycielskie. W większości przypadków jednak daty są podawane w przybliżeniu, umowne bądź symboliczne. Jak więc nie zgubić się w tym chaosie, potrafić wskazać choć ogólnie wiek czy półwiecze, z którego pochodzi dane dzieło i pozbyć się raz na zawsze problemów z datowaniem?

W tym artykule znajdziesz wskazówki odnośnie tego, na co zwracać uwagę, gdy uczysz się datowania. Poznasz konkretne daty z historii sztuki, które warto zapamiętać (jest ich tylko kilka ;)) i zdradzę Ci mój sposób na opanowanie datowania epok. Nie polega on wcale na wkuwaniu ich, ponieważ do dat w historii sztuki, lepiej podchodzić sprytnie i intuicyjnie. Na poziomie matury takie podejście sprawdza się dobrze i jest w zupełności wystarczające.

Poniżej znajdziesz oś czasu, którą przygotowałam specjalnie dla Ciebie. Możesz pobrać ją na swój komputer – w tym celu kliknij w zdjęcie –, wydrukować i powiesić w widocznym miejscu, by zerkać na nią za każdym razem, gdy uczysz się nowej epoki lub powtarzasz materiał.

Jak widzisz oś jest podzielona na pięć dużych okresów w historii sztuki i zostały na niej zaznaczone przedziały czasowe najważniejszych epok, stylów i kierunków, począwszy od prehistorii. Przeanalizuję teraz i doprecyzuję każdą z części.

 

PREHISTORIA I STAROŻYTNOŚĆ

To okresy najbardziej nam odległe a przez to najmniej precyzyjne, zwłaszcza prehistoria. Nie zdziw się, jeśli w różnych źródłach historycznych natrafisz na nieco inne datowanie, ponieważ w tej kwestii różnice bywają spore. Z punktu widzenia historii sztuki prehistoria i starożytność to zdecydowanie czas, w którym nie konkretne daty są ważne a ogólna znajomość pewnych większych okresów, w których wydarzyło się coś szczególnie istotnego dla rozwoju form artystycznych. Z okresów początkowych trzeba kojarzyć przede wszystkim:

prehistoria: paleolit – malowidła naskalne oraz figurki Wenus paleolitycznej

starożytny Egipt: Stare Państwo – wprowadzenie kanonu egipskiego, piramida jako oficjalny grobowiec władcy, Nowe Państwo – ustalenie schematu świątyni egipskiej i pojawienie się świątyń kutych w skale

Natomiast ze starożytność greckiej i rzymskiej warto zapamiętać następujące trzy daty:

starożytna Grecja: V w. p.n.e. – początek okresu klasycznego, zabudowa Akropolu (Partenon i inne budowle), działalność rzeźbiarzy Fidiasza i Polikleta

starożytny Rzym: I w. – budowa Koloseum, II w. – ukończenie budowy Panteonu (obie daty zaliczają się do okresu cesarstwa)

W później starożytności mamy jeszcze jedną symboliczną datę, którą możesz wykorzystać, np. w wypracowaniu:

sztuka wczesnochrześcijańska – 313 r. (IV w.) – wydanie Edyktu mediolańskiego przez Konstantyna Wielkiego i Licyniusza, który zrównywał religię chrześcijańską z innymi i zezwalał chrześcijanom na oficjalne sprawowanie kultu a co za tym idzie również wznoszenie świątyń.

kurs_historia_sztuki_pigulce_matura

ŚREDNIOWIECZE

Na początki średniowiecza przypada również rozwój sztuki bizantyjskiej i tu warto kojarzyć VI w., czyli okres panowania Justyniana Wielkiego, fundatora dwóch ważnych budowli: Hagi Sophii w Konstantynopolu (Stambule) i kościoła San Vitale w Rawennie.

Kolejny ważny okres w tym przedziale to V w. – XI w., w którym następuje rozwój sztuki przedromańskiej. Jej kwintesencją jest powstała pod koniec VIII w. kaplica Karola Wielkiego w Akwizgranie. Następnie romanizm trwający mniej więcej w tym samym czasie w całej Europe, czyli od XI do XII w. (w Polsce niektóre dzieła w tym stylu pochodzą jeszcze z wieku XIII) i gotyk, który narodził się we Francji ok. połowy XII w.

W okresie gotyku można zaobserwować pewne tendencje wspólne, np. tzw. gotyk międzynarodowy rozwijający się w Europie ok. 1400 roku, ale przyjmuje się, że czas największej świetności i doskonałości form gotyckich we Francji przypada na wiek XIII (zwłaszcza w architekturze), podczas gdy kluczowe budowle gotyckie w Polsce pochodzą już raczej z XIV w. Jak podejść do datowania tego okresu sprytnie? Zapamiętaj, że jeśli masz do czynienia z bardzo dekoracyjną francuską katedrą gotycką to powstała ona prawdopodobnie w XIII w. Jeśli jest to kościół polski to pochodzi najpewniej z wieku XIV, a jeśli masz do opisu rzeźbę lub malarstwo to w większości przypadków będzie to już wiek XV, ewentualnie końcówka XIV-tego.

Ważna konkretna data ze średniowiecza to ta wyznaczająca symboliczny początek gotyku:

1144 r. – konstrukcja nowego chóru w bazylice Saint-Denis – pierwszy gotycki chór

 

NOWOŻYTNOŚĆ

W nowożytności zjawiska zaczynają się rozdrabniać. Obok dużych stylów takich jak renesans, barok i klasycyzm, mamy też mniejsze nurty lub tendencje, do który zaliczają się manieryzm (1520-1600) i rokoko (1720-1790). Są to nurty rozwijające się w ograniczonym kręgu dworskim i występujące równolegle z dużymi powszechnymi stylami.

Renesans to styl, w którym występuje najwięcej podziałów czasowych. Można też wskazać pewne daty symboliczne:

1401 r. – konkurs na drzwi baptysterium we Florencji – symboliczny początek renesansu w rzeźbie

1420 r. – konkurs na kopułę katedry we Florencji (data przybliżona) – symboliczny początek renesansu w architekturze

W renesansowym malarstwie włoskim wyróżniamy trzy okresy:

vasari - historiografia sztuki renesansu matura z historii sztuki

Jeśli dobrze opanujesz powyższe terminy warto używać ich w wypracowaniu, aby dostać więcej punktów za terminologię, jednak nie jest to konieczne. Najważniejsze, by rozróżniać wieki i nie mylić artystów wczesnego renesansu z przedstawicielami renesansu dojrzałego. Jako że Włochy były prekursorem renesansu w tym kraju styl ten datujemy na wiek XV i XVI, ale w pozostałej części Europy rozwija się on dopiero od wieku XVI i trwa do pierwszej ćwierci XVII.

Włochy to także miejsce narodzin baroku, który pojawia się tam już pod koniec wieku XVI (barok kontrreformacyjny i malarstwo Caravaggia) a najpełniej rozwija w wieku XVII. Jeśli więc przyjdzie Ci zadatować typowo barokowy kościół lub rzeźbę Berniniego śmiało możesz obstawić właśnie XVII w., choć same tendencje barokowe utrzymują się jeszcze kilkadziesiąt lat dłużej.

Kolejny duży styl zrodził się już we Francji i jego zwiastuny pojawiły się w XVII w., ponieważ w tym kraju dominuje wówczas tzw. barok klasycyzujący, który następnie ustąpi miejsca pełnemu klasycyzmowi a ten będzie się rozwijał aż do początków wieku XIX. Późny klasycyzm we Francji, tzw. empire, czyli styl cesarstwa przypada na pierwsze 20-lecie XIX w., czas panowania Napoleona I. W Polsce klasycyzm trwa od połowy XVIII do połowy XIX w. Zapamiętaj jednak, że poza budowlami Antoniego Corazziego kluczowe budowle, w tym Łazienki Królewskie, pochodzą jeszcze z 2 poł. XVIII w.

 

WIEK XIX

Od wieku XIX sztuka staje się mocno polisemiczna, co oznacza, że pojawia się coraz więcej różnorodnych tendencji i kierunków często zachodzących na siebie czasowo lub współistniejących. Z tego okresu ważne jest, by pamiętać jakie zjawiska trwają na przestrzeni całego wieku (w tym wypadku jest to akademizm, historyzm – w malarstwie i architekturze oraz eklektyzm – główne w architekturze) a jakie dominują w konkretnych połowach.

I tak w pierwszej połowie XIX wieku w Europie rozwija się romantyzm (datowany na ok. 1820-1860) a w drugiej nowe kierunki podważające zasady dotychczasowej sztuki, czyli pojawia się sztuka nowoczesna i takie zjawiska jak realizm (od 1855 roku – pierwsza wystawa realistów) i impresjonizm (1874 – Salon Odrzuconych – pierwsza wystawa impresjonistów). W architekturze w tym okresie rozwija się tzw. architektura rewolucji przemysłowej wykorzystująca nowe materiały, m.in. żelazo i stal.

Końcówka wieku XIX i początek XX to okres, w którym współistnieją postimpresjonizm, symbolizm i secesja (ok. 1890-1910) oraz wszelkiego rodzaju mniejsze zjawiska modernistyczne. Jeśli chcesz lepiej zrozumieć ten okres w historii sztuki zachęcam Cię do zapoznania się z moim webinarem „Sztuka nowoczesna i narodziny modernizmu – periodyzacja oraz charakterystyka nurtów”.

Daty, które wymieniłam w tej części, m.in. daty ważnych wystaw, mogą być atutem, jeśli użyjesz ich w wypracowaniu, ale ich znajomość nie jest konieczna. Wystarczy gdy będziesz w stanie określić występowanie danego kierunku co do połowy wieku.

(kliknij w zdjęcie, aby pobrać zbiór kluczowych daty w formie pliku PDF)

WIEK XX

Ostatni ważny okres to wiek XX, w którym występuje zdecydowanie największe rozdrobnienie kierunków. Tutaj również podstawowe rozróżnienie to przypisanie ich do konkretnej połowy wieku. Precyzyjnie rzecz ujmując dzielimy je na zjawiska z pierwszej połowy wieku i te występujące po II wojnie światowej.

Sam początek XX wieku to czas narodzin wielu kierunków awangardowych, w ogólnym rozumieniu tego słowa, czyli: fowizmu (od 1905) i kubizmu (od 1906, 1907 – Picasso ukończył „Panny z Awinionu) we Francji, futuryzmu we Włoszech (1909 – Manifest Futuryzmu), ekspresjonizmu w Niemczech a także dadaizmu i neoplastycyzmu. Jedną z kluczowych dat początku XX wieku jest 1910 r., w którym Wasilij Kandinsky namalował pierwszą akwarelę abstrakcyjną i tym samym zapoczątkował malarstwo abstrakcyjne.

W latach 20. i 30. w Rosji zaczyna rozwijać się konstruktywizm i tzw. awangarda rosyjska, do której zaliczamy inne mniejsze zjawiska, jak np. suprematyzm Kazimierza Malewicza. W tym okresie w Europie Zachodniej rozwija się także surrealizm. W architekturze ważną pozycję zajmuje Le Corbusier, autor koncepcji puryzmu.

Od 1919 do 1933 r. w Niemczech działa Bauhaus, awangardowa szkoła architektoniczna, która stworzyła podwaliny pod modernizm w architekturze i zrewolucjonizowała rzemiosło artystyczne. Równocześnie w Europie i w Stanach Zjednoczonych występują tendencje Art Déco.

W Polsce przypada wtedy czas 20-lecia międzywojennego 1918-1939, w którym tworzą się liczne grupy czerpiące inspiracje zarówno z Zachodu jak i ze Wschodu, m.in. formiści, kapiści (Komitet Paryski, czyli przedstawiciele koloryzmu), grupa Rytm czy grupa a.r., do której należał Władysław Strzemiński, twórca unizmu.

Po II wojnie światowej dominację na arenie artystycznej przejmują Stany Zjednoczone. W latach 50. rozwijają się tam action painting i color field painting (malarstwo wielkich płaszczyzn). W Europie Zachodniej powstają eksperymenty artystyczne tj. malarstwo materii i art brut. Europa Wschodnia mniej więcej do końca lat 50. jest zdominowana przez narzucony odgórnie socrealizm.

Na przełomie lat 50. i 60. pojawiają się i upowszechniają nowe formy wypowiedzi artystycznej tj. happening, performance i environment oraz inne odmiany tzw. sztuki efemerycznej. Wtedy też rodzi się pop-art i optical-art (w rzeźbie – sztuka kinetyczna), minimalizm, Nowa Figuracja, konceptualizm oraz hiperrealizm. W architekturze na sile zyskuje zwłaszcza nurt konstruktywistyczny i organiczny.

***

Program maturalny z historii sztuki zatrzymuje się praktycznie na początku lat 90. XX wieku i nie obejmuje dzieł nowszych. Jeśli opanujesz i będziesz potrafił(a) ogólnie zadatować wyżej wymienione zjawiska bez problemu zdasz maturę z historii sztuki.

Być może po przeczytaniu tego artykułu masz wrażenie przytłoczenia, ponieważ kumuluje wszystkie duże epoki i zjawiska. Nie zniechęcaj się! Najlepiej, jeśli będziesz wracał do poszczególnych części stopniowo, w miarę nauki. Przykładowo, jeśli aktualnie przerabiasz średniowiecze, lub konkretnie gotyk skup się tylko na tym fragmencie i postaraj się dobrze zrozumieć jak ewoluują zjawiska artystyczne w tym okresie w zależności od regionu (pamiętaj o lekkim przesunięciu czasowym innych krajów względem Francji itp.). W ten sposób lepiej zrozumiesz logikę tego okresu. Gdyby zależało Ci na bardziej pogłębionej analizie chronologii epok i kierunków sprawdź webinar „Historia sztuki – co, po czym i dlaczego, czyli jak nie mylić epok i dzieł”.

Jeśli uważasz ten wpis za przydatny podziel się nim z innymi osobami, którym może pomóc w przygotowaniu się do matury! 🙂

HISTORIA SZTUKI MATURA VADEMECUM KOMPENDIUM REPETYTORIUM TESTY

 

.