matura - historia sztuki - przemiany

Rozwój i przemiany historii sztuki – klucz do zrozumienia

Wielu, jeśli nie większość, maturzystów, gdy zaczyna się uczyć historii sztuki od początku robi to źle. Nie ma gorszego podejścia do tego przedmiotu niż „zadaniowe”, tzn. traktowanie kolejnych epok jak zbioru reprodukcji do zapamiętania i opisania. W historii sztuki, tak jak w wielu innych przedmiotach humanistycznych najważniejszy jest kontekst! Dzieje się tak z prostego powodu – sztuka nie bierze się znikąd a jest odpowiedzią na konkretną potrzebę człowieka. Może to być potrzeba materialna, np. architektura mieszkalna czy rzemiosło artystyczne tj. naczynia, narzędzia lub duchowa – świątynie, posągi bóstw, pomniki upamiętniające ważne wydarzenia lub postaci, ale także kompozycje abstrakcyjne wyrażające stany emocjonalne artysty bądź jego poszukiwania intelektualne. To tylko kilka z dziesiątków przykładów. Potrzeba to najbardziej pierwotny impuls dla twórczości artystycznej, jednak do rozwoju historii sztuki przyczynia się też wiele innych elementów, które są ze sobą ściśle powiązane. Przyjrzyjmy się im bliżej.

W wiekach wcześniejszych, a zwłaszcza w kulturach starożytnych, dużą rolę mogło odgrywać samo położenie geograficzne. W zależności od tego, czy kraj miał dostęp do morza i duże złoża cennych surowców mógł, lub nie, wspiąć się na wyżyny artystycznych możliwości, choć oczywiście same materiały i ogólne bogactwo nie były warunkiem wystarczającym do stworzenia wyjątkowego stylu i ponadczasowych arcydzieł. Równie ważny element stanowiły cel i „motywacja” dla twórczości artystycznej. I tutaj właśnie pojawiają się kolejne czynniki jak ustrój i struktura społeczna oraz ogólna mentalność danej epoki bądź panująca w danym regionie, czyli najczęściej jest to dominująca ideologia lub religia.

Ponadto, są całe okresy i mniejsze kierunki (a nie tylko pojedyncze dzieła, jakby się mogło wydawać), które zostały zapoczątkowane lub mocno się rozwinęły pod wpływem jakiegoś kluczowego wydarzenia historycznego, o czym również należy pamiętać (więcej tutaj). Mimo, że panuje przekonanie, że to wielkie jednostki rewolucjonizują historię sztuki tak naprawdę ich nowe spojrzenie na sztukę jest często wynikiem większych przemian mentalności lub impulsu pochodzącego z konkretnego źródła – wydarzenia. Poniżej pokazuję to na kilku przykładach. Najpierw jednak zachęcam cię do uważnego przeanalizowania tego prostego schematu podsumowującego wszystkie wymienione elementy. Możesz go pobrać i przy każdej nowej epoce lub kierunku zacząć od wynotowania informacji na temat jej źródeł, sugerując się tym zestawieniem.

przemiany historii sztuki - schemat

Przejdźmy więc do przykładów.

.

Sztuka starożytnego Egiptu

Starożytny Egipt nie wpisałby się do historii sztuki jako tak ważny okres w jej rozwoju, gdyby nie połączenie wszystkich tych elementów. Położenie geograficzne wzdłuż Nilu pozwalało na czerpanie z jego dna mułu służącego do wyrobu cegły oraz jako zaprawa w budownictwie i kamieni szlachetnych stosowanych do dekoracji dzieł. Złoża piaskowca i wapienia pozwoliły na wznoszenie monumentalnych konstrukcji tj. piramidy a z równie popularnego bazaltu i granitu wykonywano reprezentacyjne posągi władców. Egipt miał także duże zasoby złota wykorzystywane, np. w rzemiośle artystycznym. Cała sztuka egipska odzwierciedlała ustrój i stosunki społeczne w państwie oraz rolę religii, którą był oczywiście politeizm. Głównym celem powstających wtedy dzieł było oddawanie hołdu bogom i gloryfikacja faraonów. W tym właśnie kontekście, w okresie Starego Państwa, powstał kanon sztuki egipskiej dbający o wizualne przekazywanie i utrwalanie drabiny społecznej, a także budowanie pozycji władcy jako prawie równego bogom. Na tym przykładzie widzimy więc jak geografia, polityka i religia wpłynęły na ukształtowanie się sztuki egipskiej. Warto też wspomnieć o tzw. epizodzie amarneńskim (lub echnatońskim), który rozpoczął się po przejęciu władzy przez Amenhotepa IV – Echnatona [konkretne wydarzenie historyczne!] i spowodował szereg zmian politycznych oraz artystycznych. W sztuce było to m.in. rozluźnienie zasad i częściowe odejście od dotychczasowego kanonu przedstawiania władców.

.

HISTORIA SZTUKI MATURA VADEMECUM KOMPENDIUM REPETYTORIUM TESTY

.

Barok

Sztuka baroku była bardzo bogata i zróżnicowana pod względem geograficznym. Inaczej wyglądała na południu Europy a inaczej na północy, co ma swoje jasne uzasadnienie. Wszystko zaczęło się w XVI wieku od bardzo ważnego wydarzenia historycznego jakim była reformacja w Kościele katolickim. Ruch ten urósł do takich rozmiarów, że spowodował rozłam i wyłonienie się nowych odłamów chrześcijaństwa. Europa podzieliła się na katolicką i protestancką. W tej pierwszej, czyli głównie krajach takich jak Włochy i Hiszpania, Kościół katolicki walczył o utrzymanie przy sobie wiernych, stąd bogactwo ociekających złotem kościołów i duża ilość rzeźb świętych w ekstazie. Wszystko to miało zachwycić i wzbudzić na nowo w wiernych żarliwość religijną. Z kolei w krajach protestanckich tj. Flandria i Holandia sztuka religijna była znacznie skromniejsza i nie przywiązywano do niej aż takiej wagi, za to bardzo rozwinęło się malarstwo rodzajowe, czyli sceny z życia codziennego, oraz portret w różnych odmianach. Popularność portretu wzrosła za sprawą bogacenia się mieszczaństwa, co nastąpiło dzięki rozwiniętej żegludze i handlowi na niej opartemu. Rozwój tych właśnie gałęzi gospodarki wynikał m.in. z położenia geograficznego i prężnej działalności lokalnych portów (jak widzisz, znowu wszystko jest ze sobą powiązane! ;)). We Francji natomiast wyraźne piętno odcisnął na sztuce barokowej panujący tam wówczas ustrój – absolutyzm. To właśnie za panowania władcy absolutnego Ludwika XIV Wersal został rozbudowany do monumentalnych rozmiarów i stał się prawdziwą ilustracją dominacji Króla Słońce.

.

Konstruktywizm

Konstruktywizm, czyli jeden z najważniejszych kierunków XX wieku, zaliczający się do sztuki abstrakcyjnej, a konkretnie abstrakcji geometrycznej, powstał w targanej rewolucjami Rosji i również był ściśle związany z rodzącą się wówczas ideologią socjalizmu i komunizmu. Jego najważniejsi przedstawiciele tj. Władimir Tatlin czy El Lissitzky angażowali się w budowę Rosji radzieckiej za pomocą dzieł, które gloryfikowały i propagowały jej idee. Najlepszym przykładem jest tu projekt pomnika III Międzynarodówki mającego stanąć w Leningradzie, ostatecznie jednak niezrealizowany. Architektura konstruktywistyczna stawała przed wyzwaniem sprostania oczekiwaniom władz – zastosowanie nowych, wytrzymałych i możliwych do użycia na masową skalę materiałów miało iść w parze z wizjonerską konstrukcją podkreślającą postępowość i wyższość Rosji radzieckiej. Z ambicji zaprzęgnięcia sztuki w służbie ideologii socjalistycznej zrodziła się nieco później odrębna doktryna artystyczna, czyli socrealizm obejmujący również Polskę i inne kraje tzw. bloku komunistycznego.

.

Te trzy różne przykłady pokazują jak wszystkie wymienione na schemacie czynniki są ze sobą powiązane i często kluczowe dla przemian artystycznych. Pamiętaj, by zwracać na nie uwagę w trakcie nauki!

To jednak nie wszystko. Dla lepszego zrozumienia tych przemian polecam ci myśleć zawsze o historii sztuki w kategoriach dwóch procesów – ewolucji i rewolucji.

.

historia sztuki - ewolucja form przemiany

historia sztuki - ewolucja form przemiany

.

Ewolucja i rewolucja w historii sztuki

Prawdą jest, że to rewolucje artystyczne są tym, co pamiętamy z historii sztuki najlepiej, np. Duchamp i jego ready mades wstrząsnęły sztuką i zmieniły jej oblicze na zawsze. Nie należy jednak zapominać, że formy artystyczne podlegają też ewolucji i te dwa procesy wcale się ze sobą nie kłócą. Po prostu ewolucja jest dłuższa i zachodzi łagodniej, przez co często bywa najlepiej widoczna w okresach, które w jakiś sposób nawiązują do epok wcześniejszych. Najbardziej oczywistym przykładem ewolucji pewnych form, takich jak np. pomniki konne (rzeźba o charakterze komemoratywnym) czy architektoniczne konstrukcje kolumnowe są przemiany jakie przeszły one od starożytności, przez renesans, po okres klasycyzmu. Artyści albo oddawali hołd sztuce poprzedników, adaptując jej rozwiązania do swoich czasów albo reinterpretowali ją na nowo. Niemniej, między dziełami z tych epok widać wyraźny związek, co podkreśla, że sztuka nie opiera się tylko na „wymyślaniu nowego”.

Jeśli jednak mowa o nowym przytoczę tu bodaj najważniejszy przykład rewolucji w dziedzinie malarstwa, która przebiegła niejako w dwóch etapach.

Jak zapewne już wiesz renesans to epoka przełomowa, ponieważ dzięki wynalezieniu perspektywy geometrycznej i pogłębionym studiom natury oraz anatomii człowieka artystom udało się stworzyć na płótnie złudzenie rzeczywistość. To złudzenie nazywamy iluzjonizmem renesansowym, który następnie obowiązywał w malarstwie przez wieki jako coś oczywistego. Dopiero na początku XX wieku twórcy awangardy podważyli jego zasady, by ostatecznie całkowicie go odrzucić na rzecz analizy obiektów (postaci i przedmiotów), które zaczęli rozbijać na drobne kawałki i pokazywać jednocześnie z wielu stron. Nie chodziło im już o odtwarzanie rzeczywistości a o jej „rozłożenie na czynniki pierwsze” i wprowadzenie do malarstwa trzeciego wymiaru. Takie podejście całkowicie wstrząsnęło tą dziedziną sztuki, ale przedmiot, mimo że pokawałkowany lub bardzo uproszczony, nadal był w niej obecny. Dlatego też artyści abstrakcyjni, a zwłaszcza ci reprezentujący abstrakcję geometryczną, najbardziej rygorystyczną, poszli jeszcze dalej i postanowili całkowicie usunąć przedmiot ze sztuki, aby skupić się na samej przestrzeni i sposobie jej odczuwania przez widza. Do tego dążył m.in. suprematyzm Kazimierza Malewicza. Zatem kolejna rewolucja w malarstwie to przejście od analizy przedmiotu do sztuki opisującej przestrzeń za pomocą najbardziej podstawowych form geometrycznych i dążącej do oddziaływania za ich pomocą na odbiorcę. Koniec końców to, co było rewolucyjne w renesansie – iluzjonizm – zostało całkowicie odrzucone przez artystów XX-wiecznych.

historia sztuki - rewolucje artystyczne matura

 

Tego typu istotnych przemian w historii sztuki jest oczywiście więcej a ich znajomość przyda ci się szczególnie przy pisaniu wysoko punktowanego wypracowania maturalnego. Tym bardziej należy uczyć się o nich ze zrozumieniem.

♦♦♦

Jeśli czujesz, że jest to dla ciebie trudne i potrzebujesz wsparcia kogoś kto w prosty sposób wytłumaczy ci te wszystkie procesy zapraszam na kurs online „Historia sztuki w pigułce”, który będzie dostępny już w sierpniu (jeśli wszystko pójdzie zgodnie z planem :)). W ramach tego kursu szczegółowo omówię wszystkie przemiany historii sztuki ze zwróceniem uwagi na najlepiej ilustrujące je dzieła. Dodatkowo jego uczestnicy dostaną opracowaną przeze mnie, według powyższego schematu, tabelę ze wszystkich epok i kierunków, która pomoże raz a dobrze utrwalić przyczyny i skutki przełomów w sztuce. Aby dowiedzieć się więcej na temat kursu i zapisać się na listę zainteresowanych kliknij tutaj. Szczegółowe informacje dotyczące zawartości podam na początku sierpnia, wtedy też ruszą zapisy.

♦♦♦

 

Tymczasem, bez względu na to, czy chcesz wziąć udział w kursie czy nie pamiętaj, że kluczem do skutecznego przyswojenia wiadomości z historii sztuki jest dobre zrozumienie procesów, które nią rządzą.

.

.