Zanim zabierzesz się do czytania tego tekstu gorąco zachęcam cię do zapoznania się z wcześniejszym wpisem dotyczącym wypracowania, w którym omawiam m.in. rodzaje wypracowań maturalnych i ich prawidłową strukturę. Gdy już poznasz „teorię” wróć tutaj, by przeczytać przykładowe wypracowanie, które zamieszczam i analizuję poniżej.
***
Jesteś już z powrotem? Super, zabieramy się za praktykę. 🙂 Żeby jednak wiedzieć, czego się trzymać najpierw spójrzmy na punktację stosowaną przy ocenie wypracowania, która pochodzi z oficjalnego informatora CKE. Klikając tutaj możesz zapoznać się z całością dokumentu obowiązującego od roku szkolnego 2024/2025, w którym znajdziesz szczegółowe wytyczne dla formuły 2023 (najnowszej). W tym wpisie przypominam tylko to, co jest brane pod uwagę przy ocenie wypowiedzi pisemnej i skalę punktów.
.
Wypracowanie – punktacja
W formule 2023 należy najpierw spełnić formalne warunki polecenia (za co można zdobyć 1 punkt), aby kolejne aspekty wypracowania zostały poddane ocenie. Oznacza to, że wystarczy, żeby przynajmniej jeden akapit, czyli jedno opisane przez ciebie zagadnienie czy dzieło, pasowało do tematu, który wybrała_eś. Jeśli spełniasz ten warunek masz szansę na zdobycie kolejnych 13 punktów za treść oraz dodatkowych punktów za terminologię, kompozycję i strukturę wypowiedzi. Łączna maksymalna liczba punktów za wypracowanie to 20.
Jak wiesz 20 punktów na 60 to bardzo dużo i może znacznie zaważyć na ostatecznym wyniku. Zobaczmy więc, jak wygląda modelowe wypracowanie na przykładowy temat przekrojowy. Oczywiście dobór dzieł może być inny to, co się liczy to ich zgodność z tematem i poprawna analiza formy i treści. To właśnie za nie można uzyskać aż 14 z 20 punktów.
Poniżej znajdziesz kolejne części wypracowania przeplatane moimi komentarzami, które mają na celu pomóc ci lepiej zrozumieć strukturę i cel danej części.
.
.
Temat: Na podstawie trzech wybranych przykładów z różnych epok lub kierunków opisz jak artyści wykorzystywali motywy fantastyczne w sztuce i jaką pełniły one rolę.
.
Wypracowanie:
Motywy fantastyczne występują w sztuce od najdawniejszych epok. Zaczęły się pojawiać już w starożytności za sprawą mitów i legend. Upowszechniły w średniowieczu, nabierając jednocześnie mocno chrześcijańskiego i moralizatorskiego wydźwięku. Często w podobnym kontekście pojawiały się również później w sztuce nowożytnej, zwłaszcza w twórczości mistrzów niderlandzkiego renesansu. Od wieku XIX natomiast przybrały bardziej mroczny i osobisty charakter a ich obecność stała się sposobem wyrażania emocji i głęboko skrywanych lęków artysty. Znaczenie i rola tego typu motywów zmieniały się wraz z mentalnością kolejnych epok i stanowiły doskonały wskaźnik stanu ducha nie tylko samych twórców, ale i całych społeczeństw.
Konkretny, nie za długi wstęp, w którym już w pierwszym zdaniu nawiązujemy do tematu (należy unikać mało treściwych wprowadzeń pisanych „na około”). Następnie w kilku zdaniach nakreślamy to, o czym będzie w rozwinięciu, czyli o jakich epokach będziemy pisać i na jakie role tych motywów wskażemy, ponieważ o to również pada pytanie w temacie. Ważne jest tu podkreślenie różnorodności, aby od początku zasygnalizować sprawdzającemu, że mamy wiedzę o danym zjawisku i dostrzegamy przemiany jakie w jego obrębie zachodzą. Trzeba też pamiętać o zarysowaniu kontekstu społeczno-kulturowego i/lub filozoficzno-religijnego (w tym wypadku jest to wskazanie na chrześcijańskie średniowiecze i indywidualistyczny XIX wiek). Po takim wstępie możemy przejść do analizy wybranych przykładów, które zawsze należy omawiać w porządku chronologicznym.
.
Dama z jednorożcem: À mon seul désir, jedna z cyklu tapiserii, XV w.
Średniowiecze było pierwszą dużą epoką, w której motywy fantastyczne tak otwarcie wdarły się do sztuki i zaczęły odgrywać w niej istotną rolę. W wielu budowlach romańskich i gotyckich tympanony oraz inne elementy architektoniczne były pokryte płaskorzeźbą z motywami ekspresyjnie ukazanych smoków i diabłów, mających na celu przerażenie wiernych i tym samym nakłonienie ich do żarliwości religijnej. Motywy te występowały przeważnie w wizjach piekła i miały charakter dydaktyczno-moralizatorski – stanowiły wizualne upomnienie dla grzeszników, aby nawracali się i dbali o zbawienie duszy.
Jednym z najbardziej emblematycznych zjawisk w sztuce tego okresu odwołujących się do motywów fantastycznych w celu przekazania treści moralizatorskich jest późnogotycki cykl tapiserii „Dama z jednorożcem”, w którym oprócz tytułowej damy i prawdziwych zwierząt na każdej z sześciu tapiserii występuje biały jednorożec. Stworzenie to symbolizuje duchową doskonałość i czystość. Z tego też względu w średniowieczu jednorożce były kojarzone z dziewictwem. Takie symboliczne przedstawienie cnoty interpretowano jako pouczenie, że należy odrzucić namiętności wzbudzane przez zmysły – będące tematem pięciu z sześciu tapiserii – i zwrócić się ku doskonaleniu ducha oraz moralności. Duża dekoracyjność i dworski charakter dzieła – kwiatowe tło oraz kontrastowa koroystyka z dominacją czerwieni i błekitów, stanowią wytworną oprawę dla tematu, nie kłócąc się przy tym z jego moralizatorską wykładnią. Podobne motywy fantastyczne występowały również w twórczości m.in. Hieronima Boscha przypadającej na przełom gotyku i renesansu.
Idziemy według schematu: pierwszy akapit (lub dwa, jeśli chcesz poszrzeżyc – pierwsza epoka – pierwszy przykład/dzieło. Można, tak jak wyżej, opisać nieco szerzej dane zjawisko, jeśli w wybranej epoce występuje ono w różnych realizacjach, ale istotne jest, by zawsze bardziej skupić się na jednym wybranym przykładzie i jego wydźwięku w kontekście tematu. Tutaj jest to cykl tapiserii „Dama z jednorożcem”, który a) niepodważalnie za motyw centralny ma motyw fantastyczny i b) jest emblematyczny dla mentalności tej epoki. Wspomnienie o Boschu na koniec akapitu ma stanowić przejście między jedną epoką a kolejną, tak aby zasygnalizować, że mamy świadomość występowania tego typu motywów również w nowożytności, ale wybraliśmy pominięcie ich na rzecz późniejszych przykładów.
.
Johann Heinrich Füssli, Nocna mara, 1781
Kolejnym okresem, w którym fantastyczne stwory odżywają w sztuce jest romantyzm. Pogłębiona duchowość epoki i zwrot ku jednostce oraz jej przeżyciom przygotowały podatny grunt na mroczne wizje artystów emanujące z wielu dzieł romantycznych. Motywy fantastyczne pojawiały się szczególnie często w obrazach Johanna Heinricha Füssliego, brytyjskiego artysty o szwajcarskim pochodzeniu. Jego „Nocna mara” przedstawia śpiącą dziewczynę, całą w bieli, na której klatce piersiowej przysiadł odrażający potwór, personifikacja koszmaru sennego. W tle, zza czerwonej kotary wyłania się łeb konia-widmo z wywróconymi oczami, symbolizującego szaleństwo. Kompozycja obrazu jest zamknięta a scena ciasno wykadrowana i pogrążona w ciemnościach, ukazana na czarnym tle. Artysta zastosował sztuczne ostre światło, które skupia się na pierszym planie i powoduję, że postaci rzucają głębokie cienie, co potęguje atmosferę mroku i niepokoju. Dzieło Füssliego odwołuje się do indywidualnych lęków i koszmarów, jest to więc wizja bardzo emocjonalna, oddziałująca na wyobraźnię widza.
W drugim akapicie powtarzamy schemat, ale wybieramy dzieło, które znacznie różni się od pierwszego. Wybierając „Nocną marę” Füssliego mamy dzieło nie tylko z innej epoki, ale także wykonane w innej technice – obraz a nie tapiseria, operujące innymi środkami wyrazu – plama barwna, świadome użycie czerni (pamiętaj o opisaniu najważniejszych dla tematu elementów kompozycji, kolorystyki i światła!) a w końcu mamy też inny wydźwięk (ekspresję) i rolę motywu. Wymiar dydaktyczno-moralizatorski ustępuje miejsca zindywidualizowanym mrocznym wizjom nie związanym z religią. Ostatnie dwa zdania to krótka interpretacja dzieła, która wzmacnia nasze argumenty, więc nie należy o niej zapominać. Sam opis i analiza formy nie wystarczą, zwłaszcza jeśli temat wypracowania dotyczy ujęcia jakiegoś motywu na przestrzeni wieków.
.
Stanisław Ignacy Witkiewicz, Kompozycja fantastyczna (Wizja z maskami), 1920
Po motywy fantastyczne w swojej twórczości sięgał również Stanisław Ignacy Witkiewicz, przedstawiciel polskiego ekspresjonizmu należący do ugrupowania formistów. Są one najbardziej widoczne w dziełach z okresu, w którym rozwijał teorię tzw. Czystej Formy, zakładającej odrzucenie wszelkiego realizmu i skupienie się na dynamicznej i ekspresyjnej formie obrazu. Bez względu na to, czy artysta wykorzystuje tematy religijne, np. „Kompozycja Szatan” czy też tworzy luźne kompozycje pełne fantastycznych stworzeń i potworów, występowanie tych motywów jest wyłącznie pretekstem do eksperymentów formalnych, są one do tej formy zredukowane. W tych dziełach Witkacy oddziałuje na widza intensywnymi kolorami, giętką dynamiczną linią i nieoczekiwanymi kształtami, które wydają się zapętlać i jednoznacznie przeczą wszelkim zasadom tradycyjnej sztuki, tj. zastosowanie perspektywy geometrycznej czy zachowanie proporcji, o mimetyzmie przedstawienia nie wspominając. Pierwotność i dzikość form jest tym, co przemawia do wyobraźni odbiorcy. Stworzony przez artystę świat daleki jest od rzeczywistego, co popycha widza do konfrontacji z emocjami i przeżyciami jakie wywołuje w nim dzieło.
Ostatni akapit i ostatnie dzieło – z okresu nowoczesności, a więc pokazujemy historię motywu naprawdę przekrojowo i sygnalizujemy kolejną zmianę – od XX wieku motywy fantastyczne są tylko pretekstem, jednym z wielu podejmowanych tematów, a najważniejsza jest forma i wywoływane przez nią ważenia. Gdy wybieramy dzieła artystów z końca XIX wieku lub XX-wiecznych należy pamiętać o powiązaniu ich z konkretnym kierunkiem lub teorią artystyczną, jeśli z taką się identyfikowali (tu ekspresjonizm i Czysta Forma wymyślona przez autora).
Powyższe przykłady pokazują, że motywy fantastyczne były stale obecne w historii sztuki na przestrzeni wieków i pełniły bardzo różne funkcje, od upominania i pouczania wiernych w średniowieczu po wyrażanie uczuć, lęków i przeżyć artystów w wieku XIX i XX. Ponadto można śmiało stwierdzić, że ich rozwój w późniejszych okresach, od romantyzmu, przez surrealizm po ekspresjonizm, był zaledwie początkiem prawdziwej popularności tego typu motywów w sztuce końca XX wieku i najnowszej.
Podsumowanie to właściwie krótkie zebranie wszystkich informacji ponownie i wyciągnięcie esencji, czyli podkreślenie tego jak bardzo opisywane zjawisko ewoluowało i w którą stronę poszła ta ewolucja oraz ewentualne wspomnienie o tym, że ostatnia opisana przez nas manifestacja danego motywu w sztuce to nie koniec a jedynie kolejny etap w jego rozwoju. W ten sposób wskażesz na ciągłość danego motywu lub zjawiska w historii sztuki i błyśniesz wiedzą. 😉
.
Na koniec sprawdźmy jeszcze, czy nasze modelowe wypracowanie spełnia kryteria oceny. Wszystkie wymienione przykłady pasują do podanego tematu (1 punkt). Ma ono wyraźnie wydzielony wstęp, rozwinięcie z podziałem na akapity, i zakończenie, czyli kompozycja i struktura wypowiedzi są wzorcowe. Do tego zachowuje prawidłową chronologię a argumentacja jest logiczna i konkretna (pełne 3 punkty za kompozycję oraz 13 za treść). W tekście pojawiają się nazwy epok, kierunków i teorii artystycznych, poprawny opis i analiza elementów budujących kompozycję, kolorystykę, światłocień i ekspresję oraz określenia funkcji dzieł (np. dydaktyczno-moralizatorska), co zapewnia nam punkty z zakresu terminologii (3 punkty). Słowem, możemy liczyć na bardziej niż satysfakcjonujący wynik końcowy.
Niech zatem to przykładowe wypracowanie będzie dla ciebie wzorem i inspiracją. Życzę ci pełnych 20 punktów i trzymam kciuki za to, żeby na maturze trafił ci się temat tak fajny, że „sam będzie się pisał”. 🙂
.